Bạn đã bao giờ để ý thấy cá cảnh nhiệt đới của mình thường bơi lại gần bể mỗi khi bạn tiến tới chưa? Không chỉ vì chúng đói đâu — rất có thể chúng đang nhận ra bạn.

Dù thế giới của cá dường như chỉ gói gọn trong làn nước, nhiều nghiên cứu cho thấy một số loài cá nhiệt đới thực sự có khả năng ghi nhớ chủ nuôi.

Vậy chúng làm điều đó bằng cách nào, và điều này nói lên gì về mối liên kết giữa bạn với những “người bạn dưới nước” ấy?

Khoa học về trí nhớ của cá

Các nghiên cứu gần đây, trong đó có công trình của Tiến sĩ Culum Brown tại Đại học Macquarie, cho thấy cá (ví dụ như một số loài cá bàng chài) có trí nhớ và năng lực nhận thức phát triển hơn chúng ta từng nghĩ. Chúng có thể nhận diện khuôn mặt riêng lẻ và ghi nhớ trong nhiều năm, thể hiện cả trí nhớ ngắn hạn lẫn dài hạn. Điều này thách thức quan niệm cũ rằng cá chỉ có tư duy đơn giản, đồng thời làm nổi bật khả năng học hỏi và kỹ năng xã hội khá nâng cao của chúng.

Một yếu tố quan trọng liên quan đến trí nhớ của cá là cấu trúc não bộ. Dù não cá nhỏ hơn nhiều so với động vật có vú, chúng vẫn có những vùng then chốt giúp xử lý và lưu trữ ký ức. Đặc biệt, hồi hải mã — vùng não chịu trách nhiệm hình thành và lưu giữ ký ức — hiện diện ở nhiều loài cá. Điều đó có nghĩa là, giống như con người và nhiều loài động vật khác, cá có thể ghi nhớ các trải nghiệm trong quá khứ.

Cá cảnh nhiệt đới nhận ra chủ nuôi bằng cách nào?

Bạn có thể sẽ ngạc nhiên khi biết rằng cá không dựa vào các “tín hiệu” giống động vật có vú để nhận diện. Thay vào đó, nhiều khả năng cá kết hợp các dấu hiệu từ môi trường và hành vi để xác định chủ nuôi.

1. Nhận diện bằng thị giác

Cá là sinh vật khá “thiên về thị giác”, vì vậy chúng có thể ghi nhớ dáng người, kích thước và chuyển động đặc trưng của bạn. Nhiều nghiên cứu cho thấy cá có thể phân biệt các cá nhân khác nhau dựa trên ngoại hình. Chúng cũng dễ liên tưởng chuyển động của bạn với việc cho ăn hoặc những trải nghiệm tích cực khác, từ đó ký ức càng được củng cố.

2. Nghi thức cho ăn

Cá cảnh thường được “huấn luyện” một cách tự nhiên để gắn hình ảnh chủ nuôi với thức ăn. Nếu bạn là người cho ăn hằng ngày, chúng sẽ dần liên kết sự xuất hiện của bạn với “đến giờ ăn”. Theo thời gian, điều này tạo nên một dạng nhận diện. Bạn càng đều đặn trong lịch cho ăn, cá càng dễ học và trông đợi bạn.

3. Âm thanh và rung động

Cá cực kỳ nhạy với rung động trong nước. Chúng có thể cảm nhận âm thanh và chuyển động từ khá xa, vì vậy rất có thể chúng nhận ra “dấu rung” riêng của bạn khi bạn đến gần bể. Tiếng bước chân, cách bạn chạm tay vào bể, hoặc thói quen bạn tương tác quanh khu vực đó đều có thể trở nên quen thuộc với cá.

4. Nhạy cảm với màu sắc và ánh sáng

Cá cũng rất nhạy với sự thay đổi ánh sáng. Một số loài có thể nhận ra bạn đang tiến lại gần nhờ sự thay đổi bóng đổ, độ sáng khi bạn đến gần hoặc khi bạn mở nắp bể. Chúng cũng có thể liên hệ một số màu sắc nhất định với “người chăm sóc” của mình.

Loài cá nhiệt đới nào cũng làm được điều này?

Không phải loài cá nào cũng có năng lực nhận thức giống nhau. Một số loài giỏi ghi nhớ và nhận diện hơn những loài khác. Chẳng hạn, các loài như cá bàng chài “vệ sinh”, cá rô phi cảnh (cichlid) và thậm chí cả cá vàng đã được ghi nhận có khả năng nhận diện, trong khi những loài sống đơn độc hoặc ít tương tác xã hội có thể không phát triển trí nhớ ở mức tương tự.

• Cá bàng chài vệ sinh:

Những loài cá nhỏ này nổi tiếng vì “làm dịch vụ” cho các loài cá lớn. Chúng nhận ra từng cá thể và nhớ con nào đã được “vệ sinh” trước đó, nhờ vậy hình thành các liên kết dài hạn.

• Cá rô phi cảnh (cichlid):

Đây là nhóm cá thông minh, thể hiện nhiều hành vi phức tạp, gồm cả việc nhận diện chủ nuôi và những cá thể khác trong môi trường.

• Cá vàng:

Thường bị gán là “nhớ trước quên sau”, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy cá vàng có thể ghi nhớ các nhiệm vụ đơn giản và nhận ra chủ nuôi chỉ sau vài lần tương tác.

Làm sao để tăng sự gắn kết với cá cảnh?

Nếu bạn muốn mối liên hệ với cá trở nên rõ ràng hơn, có vài điều bạn có thể làm để giúp chúng nhận ra và tin tưởng bạn nhiều hơn:

1. Cho ăn đúng giờ, đều đặn

Cá phát triển tốt khi có nếp sinh hoạt ổn định. Nếu bạn cho ăn vào cùng một khung giờ mỗi ngày, chúng sẽ càng dễ gắn sự xuất hiện của bạn với trải nghiệm tích cực. Lâu dần, điều này giúp cá “nhận mặt” bạn tốt hơn.

2. Dành thời gian ở gần bể

Cá có xu hướng ghi nhớ bạn tốt hơn nếu bạn thường xuyên xuất hiện quanh bể. Bạn không cần tương tác liên tục — chỉ cần có mặt, di chuyển quanh bể một cách đều đặn cũng đủ giúp chúng “kết nối dữ kiện”.

3. Tương tác nhẹ nhàng với cá

Bạn không cần (và cũng không nên) bắt hay chạm trực tiếp vào cá vì dễ gây căng thẳng. Thay vào đó, bạn có thể tương tác theo cách khác: gõ nhẹ lên kính, thay đổi đồ trang trí, hoặc thậm chí tập cho cá bơi qua vòng hay thực hiện những nhiệm vụ nhỏ. Những hoạt động này giúp cá nhìn bạn như một nguồn kích thích thú vị và quen thuộc.

4. Giữ môi trường ổn định, quen thuộc

Cá là “sinh vật của thói quen”. Nếu bạn liên tục xáo trộn bố cục bể, thay đổi điều kiện nước, hoặc thả thêm cá mới, chúng có thể bị stress và bối rối. Hãy cố gắng duy trì sự nhất quán trong môi trường để cá dễ hình thành ký ức bền vững về bạn.

Cá có thể nhớ bạn trong thời gian dài không?

Thời lượng ghi nhớ của cá vẫn là chủ đề đang được tiếp tục nghiên cứu. Tuy vậy, nhiều giả thuyết cho rằng cá có thể giữ ký ức trong nhiều ngày, nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Điều này có nghĩa là nếu bạn chăm cá đủ lâu, rất có thể chúng vẫn nhận ra bạn — kể cả sau những khoảng thời gian bạn vắng mặt.

Nhiều loài cá đã được quan sát có cả trí nhớ ngắn hạn và dài hạn. Trong một số nghiên cứu, cá vẫn nhớ được nhiệm vụ hoặc cá thể quen thuộc sau thời gian dài được “huấn luyện” hay tiếp xúc. Vì vậy, nếu bạn đi xa một thời gian rồi quay lại, khả năng cao là cá của bạn vẫn sẽ nhận ra bạn.

Kết luận: Cá không chỉ là “đồ trang trí biết bơi”

Cá cảnh nhiệt đới không hề đơn giản như nhiều người nghĩ. Thực tế, chúng phức tạp hơn rất nhiều: có thể hình thành ký ức, nhận ra chủ nuôi và thậm chí phát triển “tính cách” riêng. Lần tới, khi thấy cá bơi lại gần bạn, đừng vội nghĩ chúng chỉ đang đói — biết đâu chúng thật sự đang “mừng” vì thấy bạn xuất hiện.

Hiểu rằng cá cũng có thể tạo nên những kết nối như vậy giúp chúng ta trân trọng mối quan hệ với chúng hơn, và nhắc rằng sinh vật, dù lớn hay nhỏ, đều có thể làm được nhiều hơn điều ta tưởng. Đó là một lời gợi nhớ thú vị rằng ngay cả trong bể cá tưởng chừng bình thường, sự sống vẫn luôn đầy điều kỳ diệu.